بسم الله الرحمن الرحیم

 اين مقاله که با عنوان <ویلهلم آلوارت و فهرست كتابخانه ی برلين:  الگويی همچنان نوین برای فهرستنگاري نسخه های  خطی> پيش­تر در نشريه­ي  كتاب ماه كليّات: س7، ش9-10 (پياپي81-82)، شهريور ـ مهر 1383ش، صص90-115 به چاپ رسيده بود، ليكن به جهت استعجال در انتشار آن، اشتباهات نسبتاً زيادي، خصوصاً در عبارات آلماني آن راه يافته بود كه اينك مجّددا با يك بازبيني كلّي در چند بخش اینجا درج مي­گردد:                     

 1. کتابخانه­ي دولتي برلين <ميراث فرهنگي پروس>

<کتابخانه­ي دولتي برلين> كه تا چند سال پيش از جنگ مخرّب جهاني اوّل ، از آن با عنوان <کتابخانه­ي سلطنتي> ياد مي­شد، بازمانده­ي امپراتوري دوك­هاي دولت بزرگ <پروس> در سده­هاي 16- 17 ميلادي است. اين كتابخانه به طور رسمي در سال 1659م  ...                                            

4­. معرّفي اجمالي فهرست دستنويس­هاي کتابخانه­ي دولتي برلين:

   براي دستيابي سريع و  استفاده­ي آسان از اين  فهرست و نيز آشنايي  با روش و متد <ويلهلم آلوارت> با ذكر نمونه­اي [نگاه كنيد به: فهرست نسخه­هاي خطّي عربي کتابخانه­ي سلطنتي برلين: ج2، ص202] از پژوهه­ي اين دانشمند به شرح برخي جزئيّات و علائم اختصاري به كار رفته در اين اثر مي­پردازيم:

                           2­. <ويلهلم آلوارت>، پدر فهرست­نگاري نوين:

    <ويلهلم آلوارت Wilhelm Ahlwardt>، اسلام شناس، اديب، پژوهشگر، شاعر و خـــــاورشناس بــرجسته­ي آلماني، در چهارم ژوئيه­ي سال 1828م در شهر گرايفسوالد Greifswald، واقع  در كرانه­ي درياي بالتيك در شمال شرقي آلمان، چشم بـــر جهان گشود، و در دوم نوامبر سال 1909م در همان شهر رخ در خاك كشيد.گرايسفوالد گرچــه شهري كوچك در نقطه­اي دور دست  بر ساحل و كرانه­ي آب­هاي نيلگون و زيباي درياي بالتيك قرار دارد، ليكن از آن جهت كه خاستگاه جمعي از هنرمندان بزرگ همچون <كاسپار ديويد فريدريش>[1] بـوده و نيز داراي يك دانشگاه قديمي و مهمّ  كه يادگار دوك <فراتيسلاو فون پومرن Herzog Wratislaw von Pommern> از سال 1456م است، ايــن شهر اهميّت ويژه­اي پيدا كرده است. خانواده­ي <آلوارت> ، كه آن­ها نيز مانند خود <ويلهلم آلوارت> از دانشمندان و شخصيّت­هاي علمي محسوب مي­شدند، طيّ چند نسل از گردانندگان اصلي  و اساتيد دانشگاه ياد شده در گرايسفوالد به حساب مـــي­آمدند، ...

الف) چند نسخه خطّی به لهجه ها و گويش های گوناگون ايرانی:
1) فرهنگ بيرجندی ـ فارسی، از ملا علی اشرف بيرجندی؛ سه نسخه از اين اثر در کتابخانه های مرحوم محيط طباطبايي، مؤسّسه لغت نامه دهخدا و کتابخانه خصوصی دکتر محمداسماعيل رضوانی در تهران از سوی احمد منزوی گزارش شده است.
رک. فهرست منزوی: ج3، ص1932.
2) فرهنگ فارسی بفارسی از برادر زاده سيد نعمت الله جزائری که بيشتر واژه ها با لهجه شوشتری نگارش يافته است. نسخه ای در مؤسسه لغت نامه دهخدا در تهران موجود است.
رک. فهرست منزوی: ج3، ص1938.
3) فرهنگ واژه های خراسانی از نگارنده ای ناشناس. نسخه ای در کتابخانه سريزدی در يزد موجود است.
رک. فهرست منزوی ج3، ص1944.
4) فرهنگ واژه های رامند قزوين از مؤلفی ناشناخته که به دستور اعتضاد السلطنه نگاشته است. نسخه ای از اين اثر در کتابخانه مدرسه عالی شهيد مطهری (سپهسالار) در تهران موجود است.
رک. فهرست منزوی: ج3، ص1945.
5) اشعاری با لهجه رامند [قزوين] از ملا مظفّر کاشانی رودباری. نسخه ای از اين اثر در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره <2/14190> نگهداری میگردد.
رک. فهرست نسخه های خطّی کتابخانه مجلس شورای اسلامی: ج38، ص252.
6) نصاب با لهجه طبری از اميرتيمور قاجار طبری متخلص به امير که به دستور اردشيرميرزا نگاشته است. نسخه هايی از اين اثر در کتابخانه ملّی، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و کتابخانه خصوصی دکتر صادق کيا از سوی احمد منزوی گزارش شده است.
رک. فهرست منزوی: ج3، ص1959.

     ميراث مکتوب کهن سرزمين ايران، در گستره تاريخی خويش، خصوصاً در حوزه­ ادبيات فولکولوريک، آکنده از آثاری است، که به زبان ­های متنوّع و گوناگون منسوخ شده­ يا زنده ايرانی، همچون: پارسی، ترکی، عربی، سُغدی، پهلوی، اوستايي، ميخی و ...، نيز لهجه ­ها مختلف منطقه­ ای مانند: کُردی، طبری، بلوچی، لُری گيلکی، دری، تاجيکی، تاتی، يا گويش­ های محلّی مانند: شيرازی، مشهدی، بيرجندی، اصفهانی، خوانساری، آشتيانی، شوشتری، کرمانی، ممسنی، گرگانی دزفولی، رامندی، اردستانی، انارکی، اسفرائنی، لارستانی، گزّی، خوئينی و ...؛ لهجه­ ها و گونه ­های متنوّع زبان ترکی مانند: آذری، ترکمنی، خلجی، قشقايی، و ...؛ نگارش يافته و در قالب داستان، ديوان اشعار، کتب ادبی و ... به دست ما رسيده است. حتّی امروزه آثاری متعدد به زبان­ ها، گويش ­ها و لهجه ­های زنده ­ای مانند گويش­ های متنوّع ايرانی آذری، کُردی، بلوچی، گيلکی و ... در حال شکل­گيری و نگارش و سرايش هستند. بايد اذعان داشت که اين زبان ها و لهجه ­ها حقيقتاً ميراث گرانبهايی هستند که در واقع ادبيات و تاريخ مکتوب ما بر اساس همين لهجه ­ها و گويش ­ها شکل گرفته، نضج يافته و در گستره تاريخ اين مرز و بوم جريان يافته و باليده است. حفظ، آموزش، تحقيق و پژوهش، بررسی سير و تحوّل تاريخی اين زبان­ ها و لهجه ­ها از زوايای گوناگون، تهيه دانشنامه ­ها، لغت­نامه ­ها، دستور زبان ­ها، تدريس آن­ ها در مراکز علمی مانند دانشگاه ­ها و ...، بايسته­­هايی بسيار اساسی و ضروری هستند که بايد در قالب يک طرح ملّی همچون: <مرکز ملّی بازشناسی و پژوهش در زبان ­های و گويش های اقوام مختلف ايرانی>، مورد توجّه دولتمردان، مجلسيان، اوليای امر و دست­اندرکار در حوزه­ ادبيات يکپارچه­ اين مرز و بوم قرار گيرد...

براي حصول مقصود، زاويه­ي نگرش به اين موضوع را اندكي بسته­تر و تنگ­تر كرده و نگاه را به وضعيّت دروني حاكم بر <ميراث فرهنگ مكتوب> جاري و ساري اين مرز و بوم، معطوف داشته و با اندكي تأمّل در ساختارها و سازمان­هاي تأثيرگذار و دخيل در حفظ، اشاعه، سامان­دهي و برنامه­ريزي اين مواريث كهن، به صورت گذرا مورد بررسي  اجمالي قرار مي­دهيم تا چه قبول افتد و كه در نظر آيد!

هفتادمين بايسته، كه از نظر نگارنده مهم ترين آن ها نيز محسوب مي گردد، اختصاص به طرح بزرگ: «تأسيس كتابخانه ي بزرگ تخصصي اهل البيت علیهم السلام» دارد؛ بند نخستين بايسته هاي پژوهشي را با نام و ياد خدا آغاز نموديم و اكنون آخرين بايسته را با نام و ياد چهارده نور پاك علیهم السلام زينت بخشيده و اين مبحث را فعلاً مي بنديم.

برهيچ پژوهنده و مصحّح نسخه هاي خطّي پوشيده نيست كه در راستاي تحقيق و تصحيح نسخ، نخستين گام پس از انتخاب، شناسايي نسخ متعدّد از اثر مورد نظر و سپس مقايسه ي آن ها با يكديگر و بيان مرجّحات آن ها، براي مبنا و اصل قرار دادن در تحقيق و تصحيح اثر، از اوّليات يك كار پژوهشي در زمينه ي تصحيح نسخه هاست. متأسّفانه يك بانك اطلاعاتي جامع يا مركزي كه آگاهي هاي لازم را در اين زمينه ها براي يك مصحّح، محقّق و پژوهشگرنسخ خطّي، ميسور سازد، تاكنون مشاهده نگرديده است. با توجّه به اين كه دستنويس هاي مورد تحقيق از تنوّع و تكثّر موضوعي خاصّي برخوردارند؛ يكي از موضوعات مهمّ اين نوع پژوهش ها، كه بسياري از مباني عقيدتي و ديني ما شيعيان و نيز دكترين و راهبردهاي اين نظام  نيز بر آن استوار است، موضوع اهل بيت علیهم السلام و هر آن چه كه به نحوي به خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام منتسب است، مي باشد. يكي از آرزوهاي بزرگ و ديرينه ي نگارنده، ايجاد تمهيدات لازم براي تأسيس مركزي كاربردي در وحله ي نخست براي اطلاع رساني نسخه هاي خطّي مرتبط با اهل بيت علیهم السلام بوده است و اين امر مهمّ  را از سال 1373ش به طور جدّي پيگير بوده است و به هر مناسبت از لابلاي صدها فهارس دستنويس ها به ثبت و ضبط داده ها و اطلاعات نسخه هاي خطّي مرتبط با اين خاندان، اشتغال داشته است. در سال هاي 80-1379ش بر اساس فرصت مغتنمي كه همزمان با سال امام علي علیه السلام، ايجاد گرديد؛ نگارنده تصميم گرفت بخشي از داده هاي اين آثار و نسخه هاي خطّي كه به گونه اي مرتبط با شخصيّت امام علي  علیه السلاماست، استخراج و در مجموعه اي با نام: معجم الاثار المخطوطة حول الامام علي بن أبيطالبعلیه السلام، گردآوري و منتشر سازد؛ الحمدلله به حول و قوّه ي الهي اين مهمّ  در اثري با عنوان ياد شده، كه در آن بالغ بر پنج هزار عنوان در بيش از ده هزار نسخه ي خطّي با ذكر محلّ نگهداري آن ها، به صورت فهرست نامگوي، ياد شده بود، در سال 1381ش از سوي كتابخانه ي آيت الله العظمي مرعشي نجفي (ره) منتشر گرديد؛ از آن جايي كه اين اثر به صورت كاملاً انفرادي كار شده بود، و اگر چنان چه به صورت گروهي و جمعي مورد تحقيق و پژوهش قرار مي گرفت، بي ترديد هم عناوين آن بيش از اين تعداد بود و همچنين با اطلاعات و داده هاي بيش تري (در قالب فهرست توصيفي) منتشر مي گرديد، كه فايده و حوزه ي استفاده ي آن را به يقين دو چندان مي كرد؛ (هذه بضاعتنا المزجاة).

 در اين طرح بزرگ به صورت كلّي:

1) شناسايي دستنويس ها از فهارس نسخه هاي خطّي كتابخانه هاي داخل و خارج از كشور، كه به گونه اي مرتبط با اهل البيت علیهم السلام باشند، سپس جمع آوري تصاوير (عكس) اين نسخ از كتابخانه هاي سراسر جهان و ذخيره سازي آن ها در ابزار آلات و قالب هاي سنّتي و مدرن؛

 2) شناسايي كتب چاپي، سنگي، فاكسيميليه و ... و تهيّه ي نسخي از آن و در صورت عدم دسترسي به اصل تهيّه تصويري از آن آثار؛

 3) شناسايي هر نوع برنامه ي ديجيتالي، اعمّ از كتاب هاي الكترونيكي (e-book)، بانك هاي اطلاعاتي، نرم افزارها و لوح هاي فشرده (CD) و... و تهيّه نسخي از آن ها؛

  4) ايجاد مركز و كتابخانه اي بزرگ با همان عنوان ياد شده و نيز ايجاد و تهيّه ي امكانات لازم جهت سرويس دهي ارزان  براي پژوهشگران آثار اهل البيت علیهم السلام در تهران يا قم، با استفاده از نيروهاي كارآمد و مخلص و خدوم اهل البيت علیهم السلام و داراي انگيزه؛ اين ها گام هاي نخستيني هستند، كه در صورت صلاحديد اولياي امر بايد برداشته شود.

ممكن است در ذهن برخي اين توهّم پيش آيد، كه با وجود مراكزي همچون: «مركز احياي ميراث اسلامي در قم» يا وجود برخي كتابخانه هاي تخصّصي، مانند: «كتابخانه ي تخصصي اميرالمومنين عليه السلام» در مشهد، و از اين دست مراكز كه بالفعل وجود دارند، در واقع اين امر حاصل است و ديگر نيازي به تأسيس مراكزي جديد نيست! بايد در پاسخ گفت: اوّلاً در مورد مراكزي، مانند مورد نخستين، سياست هاي آن عزيزان تنها جمع آوري تصاوير آثار و نسخ خطّي مختصّ اهل البيت علیهم السلام نيست، بلكه نفس «نسخه» مطلوب آن هاست، هر چند كه مقوله ي مطروحه نيز تلويحاً در ضمن سياست هاي آنان نيز گنجانده شده باشد، كه البته حقيقتاً وجود چنين مراكزي، براي تسريع بخشيدن به عملي كردن اين طرح، كه تصاوير نسخه ها و ميكروفيلم هاي فراواني را كه به نحوي در باره ي اين خاندان علیهم السلام در آن جمع آوري نموده اند، بسيار مفيد و راهگشا است؛ ثانياً طرح مذكور يك طرح ملّي و هويّتي براي كشور شيعي ايران است، كه قابل طرح و عرضه در گستره ي جهاني و مبتني بر استانداردها و معيارهاي نوين حاكم بر بخش فرهنگي بوده باشد؛ ثالثاً در كتابخانه هايي تخصّصي، مانند كتابخانه ي ياد شده در مشهد، سياست هاي مسؤولين محترم آن در راستاي جمع آوري آثاري، در خصوص يكي از چهارده معصوم علیهم السلام، يعني امام عليعلیه السلام است، كه البته انصافاً از شناختي كه از جناب آقاي مجتهدي (حفظه الله) و رنج هايي كه وي در به وجود آوردن اين چنين گنجينه اي كشيده، سراغ داريم ، كه چگونه يك تنه، با اتكاء به امكانات محدود خويش، با كمك معنوي حضرت امير المؤمنين عليعلیه السلام ، اين چنين كتابخانه اي وسيع و كاربردي، ساخته است. امّا طرح بزرگ تأسيس كتابخانه ي تخصّصي اهل البيت علیهم السلام با چنين امكانات وسيع و عظيمي ـ كه جز حمايت الهي و عنايت ارواح طيّبه ي معصومين علیهم السلام، خصوصاً صاحب اصلي امروزين شيعه، يعني حضرت امام مهدي ‹عجّل الله تعالي فرجه الشريف› و همكاري و ياري مراجع شيعه، مقام معظّم رهبري، دولت و ملّت مسلمان و شيعه و بالمال همياري اهالي تحقيق و پژوهش، امكان پذير نيست ـ جميع اهل البيت و چهارده معصوم علیهم السلام، مورد نظر است و اين كتابخانه ي عظيم، در درون خويش بايد 14 كتابخانه ي تخصّصي، از نوع گنجواره اي كه جناب مجتهدي طراحي كرده، داشته باشد. طرح «تأسيس كتابخانه ي بزرگ تخصّصي اهل بيت علیهم السلام» در مرحله ي نخست رهبر معظّم  انقلاب را مورد خطاب قرار داده و عرض مي نمايد:

« رهبرا! اينك بعد از هزار و چهارصد سال، پرچم خونرنگ اسلام و اهل بيت علیهم السلام در دستان با كفايت شما قرار گرفته است، نسل هاي آينده، بعد از سال ها، عملكردهاي اين حكومت را، كه بر اساس مبناي اعتقادي و دكترين شيعه شكل گرفته، در بوته ي  نقد و بررسي قرار خواهند داد، چنان چه به عنوان مثال مردم مصر امروز بعد از هزار سال، عملكرد فاطميان و تأسيس جامع الأزهر را به عنوان سمبل و نماد اقتدار و تنها نشانه و بازمانده ي تفكّر حاكم بر آن حكومت، مورد ارزيابي قرار مي دهند؛ آن چه كه از شما انتظار داريم اين است كه با تمام توان و عِدّه و عُدّه اي كه امروز خداوند منّان در دستان شما نهاده ، طرح تأسيس و ايجاد بزرگترين پژوهشكده شيعي، يعني  ‹كتابخانه ي بزرگ تخصّصي اهل البيت علیهم السلام› را در كشور با مركزيّت تهران يا قم، كه همسنگ و همانند مصلاي حضرت امام خميني رحمت الله علیه باشد، رهبري و همراهي فرماييد؛ اگر فكر مي كنيد ايجاد چنين مركزي با ادغام چندين كتابخانه و مركز شيعي و پژوهشي موجود هم امكان پذير، ميسور و نقدتر است؛ بسم الله! فرصت مغتنمي است؛ باشد تا إن شاء الله اين اثر ِماندگار، بر تارك ايران شيعي،  به عنوان ميراثي نمادين از اين نظام و اقتدارش و نيز سمبلي از تفكّر رهبرانش در اعتلاي نام و ياد اهل البيت علیهم السلام؛ تا ايران شيعه و ايراني مسلمان ِ شيعي باقي است، بدرخشد».

در مراحل بعدي، طرح تأسيس چنين مركزي علاوه بر حمايت مالي و اجرايي دولت، خصوصاً همكاري هاي وزارت امور خارجه در ديپلماسي حاكم بين دول در همكاري هاي كتابخانه اي دراخذ تصاوير از نسخ خطّي اسلامي موجود در كتابخانه هاي آن كشورها، ضروري است، و بدون آن كمك ها، به راحتي امكان پذير نيست. البته ناگفته پيداست كه طرح تأسيس چنين كتابخانه اي تخصّصي و گسترده در سطح كلان احتياج به  مطالعات گسترده و كارشناسي هاي عميق مبتني بر تجربيّات علمي و ...دارد، ليكن به حول و قوّه ي الهي اگر اراده ي مسؤولين امر و خدمت گزاران خدوم و مخلص، به تأسيس چنين گنجينه اي عظيم تعلّق بگيرد، از آن جايي كه امري بسيار مقدّس و ارزشي است، خداوند متعال و ارواح  مقدّس و منوّر معصومين علیهم السلام هم، كه در واقع اين كار عظيم، با نام و ياد و اختصاصاً براي آن بزرگواران صورت مي گيرد، يقيناً كمك خواهند نمود؛ اللهمّ وفقنا لما تحبّ و ترضي.

حافظ وظيفه ي تو دعا كردن است و بس/// در بند اين مباش كه شنيد يا نشنيد!

همچنان كه در سطور پيشين بدان اشارت رفت، در ميان انبوهي از مجلات و نشريّات متنوّع داخلي و خارجي، به زبان هاي گوناگون مانند: فارسي، عربي، انگيسي، آلماني، اسپانيولي، ايتاليايي، فرانسوي، تركي استانبولي و ...، فهارسي موجز و متنوّع از نسخه هاي خطّي و مجموعه هاي خصوصي، كه در كتابخانه هاي عمومي و خصوصي نگهداري مي شوند، در قالب هاي فهرست يا توصيف متن معرّفي و منتشر گرديده، كه به جهت گستردگي آن ها در گستره ي جهاني، دسترسي به داده ها و اطلاعات اين نوع فهارس، عملاً امكان پذير نيست؛ حال اگر كساني از محقّقان و پژوهشگران اين همّت بزرگ و ارزنده را در خود سراغ دارند، كه متن و محتواي اين فهارس موجز و مختصر و اين آثار پراكنده در نشريّات و مجلات گوناگون را، پس از شناسايي، به صورت درهم كرد، يا به گونه هايي كه براي متخصّصان امر متصوّر و عملي است،  با ذكر منابع دقيق آن ها و در نهايت نيز با تهيّه ي يك فهرست و راهنماي جامع از عناوين و پديدآورندگان نسخه هاي خطّي معرّفي شده در اين مقالات و ساير نمايه هايي كه لازم است؛ در يك اثر، در قالب دو زبان فارسي و انگليسي[i] تهيّه و منتشر سازند، بي ترديد يكي از آثار نفيس و ماندگار در حوزه ي نسخه هاي خطّي و محلّ مراجعه ي محقّقان و پژوهشگران بي شمار در سطح جهان در زمينه ي دستنويس ها، اعمّ از مصحّحان و فهرست نگاران و ... خواهد بود.

از همان سال هاي نخستين كه نوشته هايي در قالب نشريّه در گستره ي جهاني منتشر گرديد، به تبع آن مجلات و نشريّاتي نيز در حوزه هاي تخصّصي پا گرفت؛ از همان ايّام پرداختن به نسخه هاي خطّي در قالب خبر، گزارش، تحليل و نيز فهارس آن ها، از مقولاتي بودند، كه در اين نوع نشريّات به تدريج، صورت تخصّصي، از سوي  پژوهشگران اين حوزه ارائه گرديد. در سال هاي بعد خصوصاً در دهه هاي اخير نشريّاتي كاملاً تخصّصي، در حوزه ي دستنويس ها، در داخل و خارج از كشور به زبان هاي متعّدد به وجود آمدند، كه در طول حيات انتشار خويش، با انتشار مقالات تخصّصي، منشأ تحوّلات فراوان در پيشرفت و تكامل دانش نسخه هاي خطّي، گرديدند؛ نشرياتي مانند: Oriens ، زير نظر شرق شناس برجسته هلموت ريتّر (اكنون زير نظر: رودلف زلهايم)، يا نشريّه ي نسخه هاي خطّي ، كه زير نظر زنده ياد محمّدتقي دانش پژوه و ايرج افشار منتشر مي گرديد. حال چقدر مناسب، خوب و به جاست كه از سوي پژوهشگراني كه توانايي لازم را دارند، اين نشريّات و مجلات، كه تعداد آن ها شايد بالغ بر صدها مورد نشريّه و مجلّه گردد، ابتدا مورد شناسايي قرار داده و سپس اطلاعات آن ها، اعمّ از زمان انتشار، فهرست نامگوي مقالات منتشر شده، محلّ انتشار و شرح حال و بيان آثار صاحبان اين نشريّات و ...؛ در اثري شايسته و در خور، در قالب عنواني مانند: فهرست جامع نشريّات تخصّصي در حوزه ي نسخه هاي خطّي، منتشر گردد.

تاريخ فهرست نگاري كتاب ها و دستنويس ها، از زمان هاي بسيار دور، با قالب هاي نخستين آن، تا متدهاي و ظرف هاي پيشرفته ي امروزين آن، مسير پر فراز و نشيبي را در سير تكاملي خود پيموده است، كه ثبت و ضبط اين تكامل تدريجي، خود حديث و نوشتار مفصلي را خواهان است، كه پرداختن به چنين پژوهشي، حقيقتاً  بايسته اي لازم و ضرورتي انكار ناپذير است، كه البته جاي طرح و پرداختن به آن فعلاً اين جا نيست و فرصت و مقال ديگري مي طلبد.

در طول تاريخ فهرست نگاري نسخه هاي خطّي در گستره ي جهاني، فهرست هاي متنوّعي شكل گرفته و به جامعه ي جهاني پژوهشگران اين آثار، تقديم گرديده است، كه شمار اين فهارس، از ده ها هزار مورد نيز فراتر است. افزون بر كتب فهارس مخطوط[i] و چاپي، هزاران فهرست نيز در ضمن نشريّات داخلي و خارجي به زبان هاي مختلف مانند: فارسي، عربي، انگليسي، آلماني، اسپانيولي، ايتاليايي، فرانسوي، لاتين، تركي (استانبولي/ عثماني/ آذري/ ازبكي)، اردو، روسي، عبري، هلندي، مالايايي، ژاپني، صربوكرواتي (بوسنيايي) و ...، منتشر گرديده است. حال با توجّه و مبنا قرار دادن كتابشناسي هايي از اين نوع آثار، كه در سال هاي اخير در مجموعه هاي متنوّع، در داخل و خارج منتشر گرديده[ii]، مانند: المخطوطات الاسلاميّة في العالم، اثر تحقيقي و پژوهشي محقّقان مؤسّسه ي ميراث اسلامي الفرقان در لندن، يا  فهارس المخطوطات العربية في العالم[iii]، اثر عالمانه ي گورگيس عوّاد و آثار ديگر؛ بايسته است يك كتابشناسي جامع از اين آثار به زبان فارسي منتشر گردد، كه نمايانگر و آئينه ي تمام نماي همه ي آثار در قالب فهرست بوده باشد، كه به نوعي در آن از دو نسخه خطّي و بالاتر سخني به ميان آمده است؛ يا در ميان آثار و ابزارهاي سنّتي مانند: كتاب، مقاله و...، يا مدرن مانند: اينترنت و نرم افزارها و لوح هاي فشرده و ...، از چند دستنويس، يادي يا سياهه اي تهيّه شده است. ناگفته پيداست كه بدنه ي اصلي اين اثر بايد داراي دو بخش: الف) عناوين فهارس دستنويس ها به صورت عمومي كه عنوان آن به زبان اصلي همراه ترجمه ي فارسي آمده باشد؛ ب) عناوين فهارس نسخه هاي خطّي به صورت تخصّصي و موضوعي، مشتمل بر داده هاي كتابشناسي هايي كه به نحوي در باره ي: «يك اثر» مانند: نهج البلاغة، يا «يك موضوع خاصّ» مانند: فقه شيعه، و يا در باره ي «يك شخصيّت» مانند: ابن سينا، تنظيم و نگارش يافته باشد.